پژوهشکده معلمان استان قزوین

عنوان پروژه : تدوین سند پیشگیری از ترک تحصیل دانش آموزان دختر دوره راهنمایی ومتوسطه روستایی استان قزوین

مجري پروژه  :  فرامرز   ، زارعی،  کارشناسی ارشد ، باز نشسته آموزش وپرورش

ناظر طرح  : سیامک  ، عالیخانی ،  دکتری، عضو کار گروه سلامت وامنیت غذایی استان

پيام گزار سلامت : علیرضا  ،  طاهر خانی،  کارشناسی ، رئیس گروه بهداشت آموزش وپرورش

سفارش دهنده : کار گروه سلامت وامنیت غذایی استان

تامین کننده منابع مالی طرح : اداره کل آموزش وپرورش استان قزوین

پيام هاي اصلي گزارش

از آنجايي كه انسان سالم ، دانا و توانا محور توسعه پايدار شناخته شده است و اين مهم بجز از طريق تعليم و تربيت محقق نمي گردد. پس حق تعلیم و تربیت یکی از مهمترین حقوق اساسی انسان است و فراهم آوردن امکانات آموزش و پرورش همگانی  برای شکوفایی ابعاد معنوی و مادی انسانها از وظايف اصلي و اجتناب ناپذيردولت ها در هر كشور است. به استناد موادي از قانون اساسي وماموريت هاي اصلي نظام اموزشي مي توان با ايجاد امکانات آموزش و پرورش عمومی و مطلوب منابع انسانی جامعه را توسعه و تکامل بخشید، سلامت و بهداشت افراد جامعه را تأمین نمود. فرهنگ جامعه را غنی ساخت، ثبات سیاسی و همبستگی اجتماعی را فراهم آورد و نیروی انسانی مورد نیاز رشد اقتصادی را پرورش داد. اما نظام آموزشی نیز مانند هر نهاد دیگری  می تواند به علت کمبودها و کاستی ها و یا عوامل دیگری دچار سو‌ء کارکرد شود بطوریکه نتواند بخشی از اهداف خود را به درستی به انجام رساند و سرمایه و مواداولیه ای را که در اختیار آن قرار داده شده، تلف نماید و نتیجه مطلوب و مورد انتظار را به بار نیاورد. در این صورت است که می توانیم اصطلاح افت تحصیلی را به کار ببریم. هم اکنون افت تحصیلی در مراکز آموزشی به صورت کمی و کیفی وجود دارد. صورت کیفی افت تحصیلی به یادگیری ناقص و ضعف علمی و بینشی دانش آموخته نظام آموزشی اشاره دارد که قادر نیست انتظارات جامعه و سازمان های اجتماعی را از خود به عنوان یک فرد تحصیل کرده برآورده سازد. صورت کمی افت تحصیلی به صورتهای اخراج، ترک تحصیلی و انصراف و مشروطی جلوه گر می شود که این امر آثار و پیامدهای اجتماعی، بهداشتي ، اقتصادی ، فرهنگی و... برای فرد و نظام آموزشی و جامعه دارد. این مطالعه در پي يافتن پاسخ اين سؤال است كه چرا با و جود علاقه زیاد به تحصیل در بين دختران روستايي،تعداد زيادي از آنان قبل از پايان تحصيلات خود مدرسه را ترك مي كنند؟ همچنین به منظور شناخت مسأله ترك تحصيل در راستاي کاهش آن در قالب سند پيشگيري از ترك تحصيل دانش اموزان دختر روستايي انجام شده است. يافته هاي تحقيقات داخلي و خارجي اجمالا بر این نکته تاکید دارند که افت تحصیلی دانش آموزان ارتباطی بسیار قوی و نزدیکي با مسائل ومشكلات خانوادگي ، اجتماعی - اقتصادی   ، فرهنگي و... دارد.افراد تحصیلکرده تر موارد ابتلا کمتری به شایعترین بیماری های حاد و مزمن (مانند بیماری قلبی، سکته مغزی، فشار خون بالا، چربی خون بالا، آمفیزم، مرض قند، آسم یا زخم گوارشی) را نشان می دهند. هر چهار سال که به سنوات تحصیل اضافه می شود، میزان مرگ 5 ساله را تا 11 درصد کاهش می دهد، خطر بیماری قلبی را تا 31 درصد کاهش می دهدو خطر ابتلا به مرض قند را تا 7 درصد کاهش می دهد. 4 سال تحصیلات بیشتر  با کاهش 12 درصدی در گزارش سلامتی در حد متوسط یا کم و کاهش 15/5 روز در سال از روزهای غیبت از کار بدلیل بیماری همراه است.

آنهایی که 4 سال بیشتر سنوات تحصیل در مدرسه  دارند 23% کمتر سیگار می کشند، کمتر الکل مصرف می کنند، 23% کمتر چاق می شوند و کمتر مواد غیر قانونی مصرف می کنند. آنان بیشتر وزرش می کنند و بیشتر خدمات بهداشتی پیشگیرانه (مثل واکسن انفلوآنزا ، سایر واکسن ها و پاپ اسمیر)دریافت می کنند. بیماری تحصیلکرده تر های مبتلا به بیماری های زمن مثل مرض قند و فشار خون به احتمال بیشتری تحت کنترل است. آنها بیشتر از کمر بند ایمنی و هشدار دهنده دود در منزل استفاده می کنند. ارتباط سطح آموزش مادران با سلامت کودک ثابت شده است(1). در عین حال در بسیاری کشورهای در حال توسعه دختران کمتر از پسران تحصیل می کنند و از سطح سواد پایین تری برخوردارند . این امر اهمیت پرداختن  به موضوع آموزش دختران را دوچندان می کند. در اين تحقيق نيز مشخص شد نرخ ترك تحصيل از ميانگين كشوري بيشتر است ، در اين تحقيق سهم هريك از عوامل تركت تحصيل عبارت اند از : فقراقتصادي  8/22 درصد، فقر فرهنگي5/22   در صد،  مشكلات اجتماعي5/18  درصد ،  مشكلات آموزشي 3/18درصد  و  ساير مشكلات 9/17 درصد براورد شده است . كه متناسب با اين يافته ها پيشنهادهاي كاربردي در جهت كاهش 50درصدي نرخ  ترك تحصيل دختران روستايي در طي 5سال ،  مانند : توسعه روستاها،ايجاد تغييرات مطلوب در فضاي مدرسه ، روشهاي تدريس ،شناسایی به موقع وپیشگیری از ترک تحصیل با توجه به علائم ونشانه ها، امكانات رفاهي و انگيزشي  ، مشاركت ساير دستگاه ها و عوامل مؤثر بومي ، دوره هاي آموزشي براي والدين ، مديران و...ارائه شده است.

خلاصه گزارش

اهتمام و توجه لازم به امر آموزش، اولین و اساسی ترین گام توسعه محسوب می شود. این مسأله به حدی روشن است که کشورهای در حال توسعه نیز به خوبی دریافته اند که سرمایه گذاری در امر آموزش علی رغم اینکه ثمرات خود را به زودی در معرض بهره برداری قرار نمی دهد، اما غفلت از آن سنگین ترین خسارات را به ساختار اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور وارد خواهد آورد. حال که دین، فرهنگ و جامعه انقلابی ما  آموزش را ضرورتی واجب ، دختران و زنان را انسانهایی باکرامت و والا محسوب می کند، امید است که در سایه تلاش مسؤولین و برنامه ریزان، امر آموزش دختران و زنان روستایی با جدیت بیشتری دنبال شود. بنابراین اگر به امر آموزش دختران و زنان روستایی مخصوصا با عنایت به زمینه های مورد نیاز آنها و منطبق با نوع معیشت روستایی توجه کافی و درخور شود، می توان امیدوار بود که چرخ توسعه در مسیری هموارتر و با سرعتی بیشتر به پیش رود. در سال( 1985 ، 1364) از 965 میلیون فرد بی سواد پانزده سال و بالاتر، 591 میلیون نفر (61%) را زنان و دختران شامل شده اند که از این رقم نیز تعداد 548 میلیون نفر (93%) در مناطق روستایی کشورهای در حال توسعه سکونت داشته اند. در حال حاضر از هر سه نفر زن و دختر یک نفر بی سواد می باشند. میزان بی سوادی زنان و دختران 15 سال و بالاتر به طور متوسط در کشورهای عربی 70% درکشورهای آسیایی 47%، در کشورهای آمریکایی 64/، در کشورهای آمریکای لاتین و جزایر کارائیب 19% و در کشورهای قاره اقیانوسیه 10% می باشد.وزارت آموزش و پرورش در زمینه آموزشهای دوره تحصيلي ابتدایی قدمهای چشمگیری را برداشته است. در آماری که به تازگی از سوی وزیر محترم آموزش و پرورش به وسیله رسانه های جمعی عنوان شد حدود 96% جمعیت واجب التعلیم سن مدرسه رو توسط این وزارتخانه تحت پوشش قرار گرفته اند که شامل جمعیت روستایی بالاخص دختران مدرسه رو این جوامع نیز می شود و این آینده ای امیدبخش در توسعه کمّی و کیفی کشور را به دنبال خواهد داشت.شواهد نشان مي دهند كه شرکت دختران روستایی در دوره های راهنمایی تحصیلی و بالاتر و بالاخص دبیرستان کمتر است و اکثرا  ترک تحصیلی دختران روستایی در مقاطع تحصیلی از همین جا آغاز می شود. فرهنگ حاکم بر جوامع روستایی ما نسبت به تحصیل دختران و بعضی عوامل دیگر مانع از ادامه تحصیل دختران روستایی در مقاطع بعد از دوره ابتدایی می شود. از بین مسایل مختلفی نظیر سوء تغذیه، کمبود شیرمادر، بی سرپرستی، بی هویتی ازدواج زود هنگام، فقدان خدمات بهداشتی و درمانی لازم، فقر آموزشی، بیسوادی، بهره کشی جسمی و جنسی و ده ها مورد دیگر؛ مهمترین مسایلی است که گریبان ده ها هزار دختر وپسر واقع در سن کودکی را به مخاطره انداخته است که با پیشگیری از آن می توان میلیون ها کودک را از ورطه فقر و محرومیت رها ساخت.. در این میان با وجودی که هردو جنس پسر و دختر در معرض ازدواج های زودهنگام هستند ولی دختران بیش ترین قربانیان این پدیده به شمار می روند. باوجود تصور مردم برخی مناطق برای ازدواج زودهنگام که با هدف پیشگیری ازبیماری های عفونی و اچ آی وی توجیه می شود، این موضوع نتایج عکس به همراه دارد. به طوری که درصحرای جنوبی آفریقا ۱۷ تا ۲۲ درصد از دختران ۱۵ تا ۱۹ ساله دچار این بیماری هستند درحالی که فقط سه تا هفت درصد پسران بیماری مشابه دارند.آمارها حاکی است بیش از ۵۱ میلیون دختر خردسال در سنین کودکی در جهان به ازدواج واداشته شده اند. برآوردها نیز نشان می دهد دردهه آینده قریب ۱۰۰ میلیون به این رقم افزوده خواهد شد. در همين راستا كارگروه آموزش وبهداشت طرح جامع سلامت استان قزوين پروژه تدوين سند سياست با هدف  پيش گيري از ترك تحصيل زودهنگام  دختران روستايي دوره راهنمايي و دبيرستان استا ن را در راستاي ارتقاي سلامت به اداره كل آموزش وپرورش استان  پيشنهاد كرد . محقق پس تدوين طرح پژوهشي  وتصويب آن در شوراي تحقيقات  اقدام به تنظيم ابزار مناسب و جمع اوري اطلاعات و مستندات در اين زمينه نمود كه اهم يافته ها ونتايج پس از تجزيه وتحليل نهايي بدين شرح ارائه مي شود.

نرخ ترك تحصيل دانش آموزان دختر روستايي دوره راهنمايي  و متوسطه در سطح كشور و استان قزوين در سال 87-86 به شرح زير است

اين آمار مربوط به دانش آموزاني است كه  در سال تحصيلي 87-86 ثبت نام كرده اند ولي در امتحانات پايان سال شركت نكرده اند (ترك تحصيل كرده اند ). آمار کل دانش آموزان  دختر روستای استان قزوین در هرپایه عبارت اند از : سال اول راهنمایی 2678نفر ، دوم راهنمایی 2891نفر ، سوم راهنمایی 2806نفر وسال اول دبیرستان 1596نفر  در مدارس روستایی ثبت نام کرده بودند.از نظر مديران مدارس مهمترين عوامل مؤثر برترك تحصيل دختران روستايي به ترتيب رتبه عبارت اند از :ازد واج زود هنگام ، كم سوادي والدين ، بيكار ي دختران تحصيل كرده ، اهميت نداشتن تحصيل دختران براي خانواده ، باور نداشتن رابطه بين ميزان تحصيل و موفقيت هاي بعدي ، فقر مالي ، اعتياد والدين ، اولويت داشتن تحصيل پسران ، نداشتن راهنما و مشاور در مدرسه ، مردودي مكرردانش آموزان و...در اين پژوهش سهم هريك از عوامل در ترك تحصيل بدين شرح است. عوامل اقتصادي8/22 درصد ، عوامل فرهنگي وخانوادگي5/22 درصد ، عوامي اجتماعي 5/18درصد ، عوامل آموزشي 3/18درصد و ساير عوامل 9/17درصد است. همچنين دراين پژوهش با استفاده از آزمون دقيق فيشر  نشان داده شد ك كه هيچ تفاوتي بين عوامل مؤثر بر ترك تحصيل دانش آموزان راهنمايي و دبيرستاني ، بين مناطق ونواحي آموزش وپرورش و...وجود ندارد و ازدواج زوهنگام اولين رتبه در دوگروه را به خود اختصاص داده است . برابر سرشماری نفوس ومسکن سال 1385 در استان قزوین جمعیت ساکن زمان سرشماری 92/14درصد از روستا به شهر مهاجرت داشته اند.در همان زمان 05/3در صد از روستا به روستا و 14/3درصد از شهر ها به روستا ها مهاجرت کرده اند. مهاجران وارده از سایر استانها به استان قزوین 86/17درصد ومهاجران صادره از استان به سایر استانها 34/24درصد بوده است. نسبت سواد در زمان سر شماری در کل استان برای مردان 7/89درصد وبرای زنان 5/81درصد بوده است .در شهر ها نسبت سوادبین مردان 93درصد ودر بین زنان 1/86درصد، اما در روستاها 7/82درصد  برای مردان و7/71درصد برای زنان ثبت شده است.از آبان 1385جمعیت بالای 6سال 7/85درصد باسواد که نسبت باسوادی در گروه سنی 6تا 10سال 7/93درصد ، 15سال وبیشتر 6/83درصد و65ساله وبیشتر 4/23درصد بوده است. در سال 1385در کل استان 31/92درصد کودکان ، 68/91درصد نوجوانان و9/36درصد جوانان مشغول به تحصیل بوده اند . نتایج مطالعات صورت گرفته در ساير نقاط ایران نشان می دهد که بیش از۲۰ درصد دختران (از ۷/۷ درصد در شهر تهران تا ۴۰ درصد در مناطق روستایی سیستان و بلوچستان) قبل از سن ۱۸ سالگی ازدواج کرده اند به طوری که ازدواج زودهنگام مهم ترین عامل ترک تحصیل دختران نوجوان شناخته شده است. ازدواج زودهنگام بطور اجتناب ناپذیری می تواند جوانان در سن مدرسه را از حق تحصیل محروم کند . تحقیق صورت گرفته توسط یاراحمدی درباره تاثیر ازدواج زودهنگام بر ترک تحصیل زنان جوان در ایران با رویکرد چند سطحی روی افراد زن ۱۰ تا ۱۹ سال کشور نیز نشان مي دهد كه به طور متوسط ۴/۱۶ درصد افراد مونث ۱۵ تا ۱۹ سال کل کشور متاهل بوده که این رقم برای مناطق روستایی و شهری به ترتیب ۶/۱۹ و ۷/۱۳ درصد است از سوی دیگر میزان ازدواج افراد واقع در گروه سنی ۱۰ تا ۱۴ سال کمتر از یک درصد است. همچنین بررسی درصد کسانی که تا قبل از سن ۱۷ ، ۱۸ و ۱۹ سالگی ازدواج کرده اند نشان می دهد که نزدیک به ۸/۲۲ درصد دختران ۱۷ ساله در مناطق روستایی و ۱/۱۳ درصد در مناطق شهری ازدواج کرده اند. فقر یکی از عوامل اصلی ازدواج زود هنگام کودکان است، كه با يافته هاي اين پژوهش همخواني دارند.بطوركلي پيشنهاد شده است كه ، مدلها و روشهاي كه باعث سازگار شدن دانش آموزان با اهداف و مقررات مدرسه مي شوند ، ( روشهاي آموزشي ترميمي و جبراني) مانند تشكيل كلاس هاي جبراني رايگان براي دانش آموزان در جهت جبران كمبود هاي اجتماعي و فرهنگي، كاهش تفاوتهاي كه در طبقات مختلف اجتماعي، جنسيت و بين ساكنان شهري و روستايي وجود دارد .مدلها و روشهاي كه باعث سازگار شدن مدرسه با نيازهاي كودكان و نوجوانان مي شوند .